Yetişkin DEHB: "Tembel" Denilen Çocukların Büyümüş Hâli

Karnesinde "potansiyelini kullanmıyor" yazan, "biraz daha çalışsa" denilen çocukların önemli bir bölümü, çalışmadıkları için değil; çalışma sürecini başlatıp sürdüremedikleri için geride kaldı. Yetişkinlikte bu tablo çoğu zaman hâlâ tanınmadan devam ediyor.

DEHB dikkat eksikliği midir?

İsim yanıltıcıdır. DEHB'de dikkat yok değildir; dikkatin yönetimi sorunludur. Aynı kişi ilgisini çeken bir konuda saatlerce kesintisiz odaklanabilirken (hiperfokus), ilgisini çekmeyen bir formu doldurmak için haftalar geçirebilir.

Bu nedenle DEHB, dikkatten çok yürütücü işlevlerle ilgili bir tablodur: başlatma, planlama, önceliklendirme, zaman algısı, çalışma belleği ve duygu düzenleme.

Yetişkinlikte nasıl görünür?

Dikkat ve organizasyon

• Sıkıcı ama önemli işleri başlatamama,
• Aynı anda çok şeye başlayıp hiçbirini bitirememe,
• Zaman körlüğü — "on dakika" ile "iki saat"in aynı hissettirmesi,
• Sürekli eşya kaybetme, randevu unutma,
• Uzun metin okurken satır kaybetme.

Dürtüsellik ve duygu

• Konuşmayı bölme, düşünmeden söyleme,
• Ani kararlar (alışveriş, iş değişikliği, ilişki),
• Duygusal tepkilerin hızlı yükselip hızlı düşmesi,
• Reddedilmeye karşı yoğun hassasiyet,
• Sıkılmaya tahammülsüzlük.

İçsel huzursuzluk

Çocukluktaki fiziksel hareketlilik, yetişkinlikte çoğu zaman içe döner: zihinsel bir yerinde duramama, sürekli meşgul olma ihtiyacı, dinlenirken suçluluk.

İkincil yük: yılların biriktirdiği

Tanı almamış DEHB'nin belki de en ağır tarafı, belirtilerin kendisi değil; yıllar içinde biriken açıklamadır. "Tembelsin", "umursamıyorsun", "istesen yaparsın" cümlelerini yeterince duyan kişi, sonunda buna inanır.

Bu nedenle yetişkin DEHB'ye çok sık depresyon, anksiyete ve düşük özsaygı eşlik eder. Doğru tanı çoğu zaman büyük bir rahatlama getirir: sorun karakterde değil, nörogelişimsel bir farklılıktaymış.

Tanı nasıl konur?

DEHB tanısı bir psikiyatri hekimi tarafından konur. Değerlendirmede belirtilerin çocukluk döneminde de var olduğunun gösterilmesi gerekir — DEHB yetişkinlikte başlamaz. Ayrıntılı öykü, ölçekler ve mümkünse aile bilgisi kullanılır.

İşe yarayan stratejiler

• Dışsallaştırın: Hafızanıza güvenmeyin, sisteme güvenin. Her şey takvimde, alarmda, listede olsun. Bu bir zayıflık değil, doğru araç kullanımıdır.
• Görünür kılın: Zaman körlüğüne karşı analog saat, kum saati veya sayaç kullanın. Zamanı görmek, hissetmekten daha güvenilirdir.
• Görevleri parçalayın: "Vergi beyannamesi" değil, "klasörü masaya koy".
• Dış yapı kurun: Birlikte çalışma seansları, son teslim tarihleri ve hesap verilecek bir kişi, başlatma güçlüğünü belirgin biçimde azaltır.
• Uyku ve egzersizi öncelikleyin: Düzenli aerobik egzersizin DEHB belirtileri üzerinde ölçülebilir olumlu etkisi vardır.
• Ortamı sadeleştirin: Bildirimleri kapatmak, iradeye başvurmayan en etkili müdahaledir.

Tedavi

Yetişkin DEHB'de en yüksek etkinlik, ilaç tedavisi ile psikososyal desteğin birlikte yürütülmesiyle elde edilir. İlaç kararı psikiyatri hekimine aittir. Psikolojik destek tarafında ise DEHB'ye uyarlanmış bilişsel davranışçı terapi, organizasyon becerileri çalışması ve ikincil olarak gelişen özsaygı sorunlarının ele alınması yer alır.

DEHB ilişkileri nasıl etkiler?

Yetişkin DEHB'nin en az konuşulan ama en çok yıpratan tarafı, ilişkilerde yarattığı yanlış anlaşılmadır. Randevuların unutulması, sözün yarıda kesilmesi, konuşma sırasında dikkatin kayması — bunlar karşı tarafta neredeyse her zaman aynı yorumu üretir: "Beni önemsemiyor."

Oysa mesele ilgi değil, düzenlemedir. Bu ayrımın açıkça konuşulması, ilişkilerdeki gerilimi belirgin biçimde azaltır. İşe yarayan birkaç düzenleme:

• Önemli konuşmaları dikkat dağıtıcıların olmadığı bir ortamda ve önceden belirlenmiş bir zamanda yapmak.
• Sözlü anlaşmaları yazıya dökmek — hafızaya değil sisteme güvenmek, ilişkide de geçerlidir.
• Ev içi sorumlulukları "adil bölüşüm" yerine "kimin hangi işi sürdürebildiği" üzerinden dağıtmak.
• Partnerin DEHB hakkında bilgi edinmesi. Tanının paylaşılması, yılların biriktirdiği yanlış yorumları çoğu zaman tek başına çözer.

DEHB'li kişilerin partnerlerinde tükenmişlik de sık görülür. Bu nedenle destek, çoğu zaman iki taraf için de anlamlıdır.